ZORBALIĞI DEĞİL, DOSTLUĞU SEÇ!

Değerli Anne Babalar,

Doğumdan önce çocuğun annesiyle başlayan sosyalleşme süreci, doğumdan sonra çevresinde bulunan ailesi, akranlarıyla beraber etkileşim içerisine girmesi ile güçlenmektedir. Çocukların paylaşım ve işbirliği içinde bir arada olmalarını destekleyen akran ilişkileri, aynı zamanda kişiler arası ilişkiler için gerekli bilgi ve becerileri kazanmalarında, sorun çözmelerinde ve problemlerle başa çıkmalarında da önemli rol oynamaktadır.

Çocuk bir arkadaş grubuna üye olarak kendi hakkında bilmediği özelliklerini öğrenecek, aile içindeki yerinden başka, yaşıtlarıyla birlikte olduğunda kendi benliği hakkında daha gerçekçi bir yapının farkında olacaktır. Yeteneklerini keşfedip, gruba ne gibi katkıları olduğunu sosyal ortam içerisinde görecek, güçlü ve zayıf yanlarını keşfedecek, kabul görme veya dışlanma gibi sosyal deneyimlerle karşı karşıya kalacaktır.

Bazı çocuklar, akranlarıyla sürekli olarak işbirliği yapmakta, akranları tarafından sevilmekte ve sağlam arkadaşlıklar kurmaktadır. Bazıları ise akranlarına sıklıkla saldırgan davranışlar göstermekte ve çok az sayıda arkadaşa sahip olmaktadır. Çocuklar arasında yaşanmakta olan bu olumsuz ilişki biçimi çocukluktan yetişkinliğe kadar süregelmektedir.

Günümüzde çocukların ilk sosyalleştikleri alanlardan biri olan anaokullarında “Akran Zorbalığı” oldukça yaygındır. Belki de en çok bilinçlenebilmesi ve en çok çalışma yapılması gereken problem alanlarının başında gelmektedir. Dolayısıyla Kasım Ayı-2.Bülteni olarak “Akran Zorbalığı” konusunu ele alacağım.

Sizlere Katkısı Olması Dileğiyle…

Psikolojik Danışman

 

 

Zorbalık, okullarda yaşanan oldukça yaygın bir şiddet türüdür ve güçlü olan bireyin kendi kazanç ve memnuniyeti için kendisine karşı koyamayacak kadar güçsüz olana tekrarlayan ve acı veren nitelikte fiziksel, psikolojik, sosyal veya sözel saldırılarda bulunmasıdır.

Zorbalık, sıklıkla akran anlaşmazlığı ile karıştırılmaktadır. Zorbalığın, saldırgan davranışlardan farklı bir durum olduğu bilinmeli, zorbalığın bir arkadaş anlaşmazlığı olduğu düşünülmemelidir.

Normal Akran Çatışması:

– Taraflar eşit güçlere sahiptir.

– Zaman zaman rastlanır.

– Tesadüfi olarak gelişir.

– Ciddi bir boyut taşımaz.

– Taraflarda benzer ya da eşit duygusal tepkilere yol açar.

– Herhangi bir amaç taşımayabilir.

– Taraflar arası sorunu çözmek için çaba vardır.

 

Akran Zorbalığı:

– Güçler arası dengesizlik vardır.

-Yinelenen, süreklilik gösteren davranışlardır.

-Kasıtlı olarak yapılan eylemlerdir.

-Fiziksel ya da duygusal/sosyal olarak zarar verir.

-Mağdur taraf duygusal tepkiler gösterirken, zorba genelde tepkisizdir.

-Güç, kontrol ya da maddi şeyler elde etmek gibi amaçlar taşıyabilir.

-Sorun çözmek için çaba gösterilmez.

-Genellikle gizli de yapılabilir.

 

ÖRNEKLER:

• Hakan sınıf arkadaşı Ali’ye sürekli ‘şişko’ diyerek dalga geçmektedir. Ali bu duruma ağlayarak tepki verse bile Hakan bu davranışına devam etmektedir.
• Ayşe, Aslı ve Nazlı, sınıf arkadaşları Fatma’yı okul dönemi başladığından beri oyuna almamakta ve dışlamaktadır.
• Mehmet kendisinden daha çelimsiz olan Can’ı sürekli itmektedir. Can yere düştüğünde ise ona gülmektedir.

 

 

 

PEKİ, AKRAN ZORBALIĞININ YAYGINLIĞI NASIL?

• Akran zorbalığı okul öncesi dönemden itibaren gözlemlenmektedir.
• Eğitimin her kademesinde yaygındır.
• Araştırmalar akran zorbalığının ilkokulun sonlarına doğru arttığını, ortaokulda en üst seviyeye ulaştığını ve lisenin sonlarında ise azaldığını göstermektedir.

Okul Öncesi Dönemde Akran Zorbalığının Yaygınlığı

• Akran zorbalığı yapan çocukların: %7 – %25
• Akran zorbalığına maruz kalan çocukların: %6 – %22 oranında olduğu görülmektedir.

ZORBALIK NERELERDE GÖRÜLÜR?

• Sınıf
• Okul oyun alanı
• Yemekhane
• Uyku odası
• Lavabolar
• Servis

 

AKRAN ZORBALIĞINA NEDEN OLABİLECEK FAKTÖRLER:

• Akran zorbalığına neden olabilen birçok faktör bulunmaktadır. Ancak hiçbir bireysel veya ailesel özellik tek başına akran zorbalığının nedeni değildir. Bu faktörlerin incelenmesi akran zorbalığını önleme ve zorbalıkla baş etme konusunda oldukça önemlidir.

 

ZORBALIK YAPAN ÇOCUKLARIN:

AİLESEL ÖZELLİKLERİ: • Anne-baba arasında çatışma • Aile içi şiddet, fiziksel ve/veya duygusal istismar • Anne-babanın ilgi, sevgi, yakınlık göstermemesi • Çocuğa fiziksel ceza verilmesi • Çocuğun saldırgan davranışlarla istediğini elde edebilmesi • Aile içi iletişimin zayıf/kopuk olması • Aile içinde olumsuz rol modellerinin olması (örn: küfürlü konuşan veya şiddet uygulayan anne babalar/kardeşler)

BİREYSEL ÖZELLİKLERİ: • Başkaları üzerinde egemenlik kurmayı sevme • Diğerlerinin duygularına karşı duyarsız olma • Sosyal ve duygusal becerilerde zayıflık • Düşünmeden, tepkisel ve aceleci davranma • Öfke kontrolü problemi yaşama • Yetişkinlere karşı itaatsiz davranışlarda bulunma • Okul dışındaki ortamlarda da saldırganca davranma

 

 

ZORBALIĞA MARUZ KALAN ÇOCUKLARIN:

BİREYSEL ÖZELLİKLERİ: • Çekingen, içe kapanık, itaatkâr olma • Düşük özgüven • Sosyal ortamlarda endişeli, kaygılı, güvensiz davranışlar sergileme • Farklı fiziksel özelliklere sahip olma (örn: aşırı kısa/uzun boy, aşırı zayıf/kilolu, kekemelik, gözlük kullanma) • Fiziksel veya zihinsel engel/farklılığa sahip olma • Göçmen olma/etnik azınlık grubuna dâhil olma

AİLESEL ÖZELLİKLERİ: •  Aşırı koruyucu ve kollayıcı anne babalar • Aile içi iletişimin zayıf/kopuk olması • Çocuğun aile ortamında saldırgan davranışlara maruz kalması

 

HEM ZORBALIK YAPAN HEM DE ZORBALIĞA MARUZ KALAN ÇOCUKLARIN:

AİLESEL ÖZELLİKLERİ: • Aile içinde şiddet ve baskıyla yetiştirilme • Aile ortamında saldırganlığa maruz kalma • Anne-babanın ilgisiz davranması • Anne-babanın tutarsız disiplin yöntemleri uygulaması

BİREYSEL ÖZELLİKLERİ: • Zorbalık yapan ve zorbalığa maruz kalan grubun özelliklerini aynı anda taşıma • Hem kaygılı hem saldırgan yapıda olma • Arkadaşları tarafından dışlanan

 

 

 

AKRAN ZORBALIĞININ TÜRLERİ:

Akran zorbalığı 4 temel başlık altında listelenebilir:

1-Fiziksel zorbalık: Çocuğa yönelik doğrudan fiziksel güç uygulanmasıdır.

Örneğin;

• Vurmak
• İtmek
• Tükürmek
• Tekme atmak
• Çelme takmak
• Saçını çekmek
• Isırmak
• Eşyalarına zarar vermek
• Oyuncak ile vurmak, oyuncaklarını kırmak, oyuncak atmak
• Yaptığı resmi/etkinliği yırtmak

 

2-Sözel Zorbalık: Çocuğa yönelik olumsuz sözel ifadelerin kullanılmasıdır.

Örneğin;

• İsim/lakap takmak
• Küfürlü konuşmak
• Bağırmak, çığlık atmak
• Alay etmek, dalga geçmek

 

 

 

3-İlişkisel/Sosyal Zorbalık: Çocuğun arkadaşlık/sosyal ilişkilerine zarar vermeyi hedefleyen davranışların yapılmasıdır.

Örneğin;

• Oyuna almamak
• Yanına oturmasını istememek
• Oyun grubundan dışlamak
• Utandırmak
• Taklit etmek
• Gülmek
• Arkadaşlığını bitirmekle tehdit etmek
• Görmezden gelmek

 

 

4-Siber Zorbalık: Teknolojik aletlerle (örn: cep telefonu, bilgisayar) yapılan davranışlardır.

• Okul öncesi dönemde siber zorbalık nadiren görülmektedir ancak çocuklar siber zorbalığa maruz kalabilmektedir.

• Yaşına uygun olmayan görüntülere maruz bırakmak
• Rahatsız edici mesajlar göndermek
• Sosyal medya siteleri aracılığıyla rahatsız etmek
• Kişiden habersiz sosyal medya hesabı açmak
• Fotoğraflarını izinsiz kullanmak
• Kişiyi kötüleyen/küçük düşüren paylaşımlarda bulunmak
• Sosyal medya hesaplarından dışlamak
• Özel fotoğraf ve görüşmelerini diğer kişiler ile paylaşmak

 

• Okul öncesi dönemde çocukların fiziksel ve sözel zorbalık davranışlarını daha sık kullandıkları görülmektedir.
• Bununla birlikte, arkadaşlığı bitirmekle tehdit etme, oyundan dışlama, hakkında kötü söylentiler yayma gibi davranışlar da görülmektedir.

AKRAN ZORBALIĞININ SONUÇLARI:

• Akran zorbalığı, bu olaya dâhil olan bütün çocukları olumsuz yönde etkilemektedir.
• Çocukların fiziksel, psikolojik ve sosyal açıdan etkilendikleri görülmektedir.
• Bu olumsuz etkiler hem kısa hem de uzun süreli olabilmektedir.

 

ZORBALIK YAPAN ÇOCUKLAR İÇİN;

Kısa süreli sonuçlar: • Üzüntü, mutsuzluk, kızgınlık, yalnızlık • Düşük özgüven • Fiziksel belirtiler (baş ağrısı, karın ağrısı, mide bulantısı) • Uyku sorunları (korkulu rüyalar, kâbuslar) • Gece altını ıslatma • Okula bağlılıkta azalma • Okulda güvende hissetmeme, okula gitmek istememe • Etkinliklere katılmak istememe, yarıda bırakma • Sosyal uyumda güçlük

Uzun süreli sonuçlar: • Üzüntü, mutsuzluk, kızgınlık, yalnızlık • Düşük özgüven ve benlik saygısı • Depresyon ve kaygı bozuklukları • Sosyal ilişkilerde problemler • Akademik başarıda düşme

 

HEM ZORBALIK YAPAN HEM ZORBALIĞA MARUZ KALAN ÇOCUKLAR İÇİN;

Kısa ve uzun süreli sonuçlar: • Yüksek düzeyde saldırgan problemler • Depresyon ve kaygı bozuklukları • Duygusal stres • Düşük benlik saygısı • Sosyal ilişkilerde problemler • Dışlanma

 

AKRAN ZORBALIĞINI İZLEYENLER İÇİN;

Kısa ve uzun süreli sonuçlar:

• Kendisinin de aynı şeyleri yaşayacağına dair korku ve endişe
• Kendisini savunmak için sürekli tetikte hissetme
• Zorbalığa maruz kalan arkadaşı için üzülme
• Okulda güvende hissetmeme, okula gitmek istememe
• Saldırgan davranışları model alma riski

 

ZORBALIĞIN YOL AÇTIĞI SORUNLAR:

Zorbalık hem zarar verende hem de zarar görende sorunlara yol açmaktadır. Zorbalık yapmak ya da zorbalığa uğramak ruh sağlığını ve mutluluğu bozmakta ve var olan sorunları güçlendirmektedir.

• Çocuklarda zorbalığa uğradıkları için okula gitmekte isteksizlik
• Özgüvenlerinde ve benlik saygılarında azalma
• Karın ve baş ağrısı
• Kâbus görme, kaygı atakları
• Geceleri altını ıslatma
• İntihar düşünceleri ve girişimleri
• Okul başarısında azalma

 

Akran Zorbalığını Nasıl Anlarım?

• Çocuklar zorbalık yaptıklarını veya zorbalığa maruz kaldıklarını yetişkinlere doğrudan anlatmayabilirler.
• Bununla birlikte, çocukları yakından gözlemlediğimizde, bazı işaretler akran zorbalığı durumları hakkında bizlere bilgi verebilir.
• Bu işaretler, zorbalık dışındaki nedenlerden de kaynaklanıyor olabilir ancak mutlaka önemsenmeli ve takip edilmelidir.

 

Çocuğunuzun Akran Zorbalığı Yaptığını Nasıl Anlarsınız?

• Farklı ortamlarda saldırgan davranışlar gösterme (örn: ev, mahalle)
• Düşünmeden, ani davranma
• Çabuk öfkelenme
• Kuralları dinleme ve uymada zorluk yaşama
• Öğretmen ve ebeveynlerine sıklıkla karşı gelme
• Akranlarına hükmetmeye, boyun eğdirmeye çalışma
• Başkalarının duygularına duyarlı olmama (empati kurmakta zorlanma)
• Sizin almadığınız bir eşyaya birden bire sahip olma (kalem, çanta, kitap)

 

ÇOCUĞUNUZ ZORBALIK YAPIYORSA NELER YAPABİLİRSİNİZ?

1-Çocuğunuz ile Zorbalık Hakkında Konuşun:

• Oyun oynamak/şakalaşmak ile zorbaca davranmak arasındaki farkı anlatın.
• Zorbalığın neden kötü bir şey olduğunu basit bir dille aktarın.
• Zorbalığa maruz kalan çocuğun nasıl hissedeceği hakkında konuşun.

2-Zorbalık Davranışlarına Onay Vermediğinizi Belirtin:

• Çocuğunuza zorbalık davranışlarını onaylamadığınızı net bir şekilde belirtin.
• Çocuğunuzun kişiliğine yönelik olumsuz vurgu yapmayın, onaylamadığınız şeyin onun bu davranışları olduğunu vurgulayın. Onu desteklemeye ve ona yardımcı olmaya hazır olduğunuzu belirtin.

3-Çocuğunuza Yardımcı Olun:

• Çocuğunuza hangi davranışlarının zorbaca olduğunu aktarın, anlamasına yardımcı olun.
• Bu zorbalık davranışlarını neden gösterdiğini anlamaya çalışın. Bu davranışlar yerine hangi davranışları yapabileceğini anlatın.
• Kesinlikle fiziksel ceza vermeyin.
• Çocuğunuzun davranışlarını değiştirebileceğine güvendiğinizi belirtin, gösterin.
• Çocuğunuzun bu konudaki çabasını ve olumlu davranışlarını ödüllendirin.

4-Çocuğunuzu Sosyal-Duygusal Beceriler (Paylaşma, Yardım Etme, Duyguların İfade Edilmesi) Konusunda Destekleyin:

• Çocuğunuzla, zorbalık karşısında diğer öğrencilerin neler hissedebileceği üzerinde konuşun.
• Herkesin farklı özellikleri olduğunu vurgulayın. Bu farklılıkları kabul edebilmesi için hikayeler okuyun, oyunlar oynayın. Basit senaryolar canlandırın.
• Çocuğunuzun sosyal ve duygusal becerilerini geliştirmesinde ona destek sağlayın. Bu konuda kitaplar okuyun ve yaşına uygun etkinlikler gerçekleştirin.

5- Okulu Bilgilendirin:

• Okul ile mutlaka temasa geçin.
• Psikolojik danışman/rehber öğretmen ve öğretmeniyle işbirliği kurun.
• Gerektiği zaman uzman desteği almaktan çekinmeyin.

 

ÇOCUĞUNUZUN ZORBALIĞA UĞRADIĞINI NASIL ANLARSINIZ?

• Vücudunda morluk, çizik, yara vb. belirtiler
• Okuldan kıyafetleri yırtılmış, dağılmış, kirli olarak dönme
• Normalde okulu sevmesine rağmen okula gitmek istememe, okula gideceği günlerde sabahları huysuzluk etme
• Okul servisine binmek istememe
• Sık sık baş ağrısı, karın ağrısı, iştah kaybı gibi fiziksel problemlerden şikayet etme
• Altını ıslatma, tırnak yeme
• Eski neşesini kaybetmiş olma, içe kapanma, ağlama
• Uykuya dalmakta güçlük yaşama, kabuslar görme
• Her an kötü bir şey olacakmış gibi endişeli ve tedirgin davranma
• Çabuk öfkelenme, tepkisel davranma
• Kendi oyunlarında, zorbalıkla ilişkili senaryolar üretme
• Konuşma geriliği, kekeleme
• Tikler
• Bir oyuncağa/nesneye fazlasıyla bağlanma

 

ÇOCUĞUNUZ ZORBALIĞA UĞRUYORSA NELER YAPABİLİRSİNİZ?

1-Çocuğunuzla Konuşun ve Onu Destekleyin:

• Çocuğunuzla neler yaşadığı konusunda konuşun.
• Çocuğunuza onun yanında olduğunuzu ve ona yardım etmek istediğinizi belirtin.
• Çocuğunuzu yargılamadan dinleyin; ne hissettiğini sorun ve duygularını paylaşmasını sağlayın.
• Zorbalığa uğramanın onun bir hatası olmadığını açık bir şekilde ifade edin.

2-Zorbalıkla Baş Edebilmesi İçin Ona Yardımcı Olun:

• Zorbalığa nasıl karşı çıkabileceğine dair basit planlar geliştirin. Örneğin, zorbalık durumunda çocuğunuza net ve kendinden emin bir şekilde «hayır, dur» demesini; «zorbaca davranma» demesini önerebilirsiniz. Buna dair evde rol canlandırma çalışmaları yapabilirsiniz.
• Çocuğunuzla böyle bir durumda okulda kimden ve ne şekilde yardım isteyebileceğini konuşun. Gerekirse evde provalar yapın.
• İlerleyen günlerde çocuğunuzun davranışlarını izlemeye devam edin.

3-Çocuğunuzu Sosyal Ve Duygusal Beceriler Konusunda Destekleyin:

• Çocuğunuzun kendini etkili bir şekilde ifade edebilmesine yönelik çalışmalar/etkinlikler/oyunlar planlayın. Gerekirse bu konuda yardım almasını sağlayın.
• Yeni arkadaşlıklar kurması ve sağlıklı sosyal ilişkiler sürdürebilmesi için gerekli becerileri kazanmasını sağlayın. Bu konuda kitaplardan faydalanabilirsiniz.
• Çocuğunuzun özgüvenini yeniden kazanması için çaba gösterin, olumlu özelliklerini vurgulayın.

4-Okulu Bilgilendirin:

• Okul ile mutlaka temasa geçin.
• Psikolojik danışman/rehber öğretmen ve öğretmeniyle işbirliği kurun.
• Gerektiği zaman uzman desteği almaktan çekinmeyin.

 

Çocuğunuzun Akran Zorbalığına Tanık Olduğunu Nasıl Anlarsınız?:

• Okula gitmek istememe
• Arkadaşlarının başına gelenleri anlatma
• Bazı arkadaşlarıyla bir araya gelmek istememe

 

 

 

 

 

ÇOCUĞUNUZ ZORBALIĞA TANIKLIK EDİYORSA NELER YAPABİLİRSİNİZ? :

1-Çocuğunuzla Konuşun ve Onu Dinleyin:

• Çocuğunuzla zorbalık hakkında konuşun, onu bilgilendirin ve zorbalığın hiçbir şekilde kabul edilemez olduğunu vurgulayın.
• Oyun oynamak, şaka yapmak ile zorbaca davranmak arasındaki farkı vurgulayın.
• Çocuğunuza zorbalığa tanık olmanın ona neler hissettirdiğini sorun, bu duygular üzerinde konuşun.

2-Neler Yapabileceği Konusunda Çocuğunuza Destek Olmaya Çalışın:

• Zorbalık yapan arkadaşlarını desteklememesi gerektiğini aktarın.
• Çocuğunuzla zorbalığı engelleme konusunda onun ve arkadaşlarının neler yapabileceği üzerinde konuşun. Birlikte bir plan hazırlayın.
• Çocuğunuzun, zorbalık durumuna tanık olduğunda bir yetişkine (öğretmenine) bunu haber vermesinin önemli bir yardım olduğunu söyleyin.
• Çocuğunuzu, zorbalığa maruz kalan öğrenciye karşı destekleyici ve nazik olmaya teşvik edin. Onun neler hissedebileceği üzerinde konuşun.

3-Okulu Bilgilendirin:

• Okul ile mutlaka temasa geçin, bu olayı okul yönetimiyle paylaşın.

ANNE BABALARA GENEL ÖNERİLER:

• Anne-babalar, bir yandan çocuklarının gelişimine katkıda bulunurken bir yandan da akran zorbalığının önlenmesini sağlayabilirler:

1-Olumlu Anne Baba Tutumu:

• Çocuğa sevgi ve ilgi gösterilmesi
• Ev içerisindeki kuralların net belirlenmesi ve tutarlı bir şekilde uygulanması
• Çocuğun bilgisayar, TV kullanımının denetlenmesi

      2-Sağlıklı İletişim:

• Çocuğun kendisini rahat ifade edebileceği bir aile ortamı yaratılması
• Günün nasıl geçti? Bugün okulda seni en mutlu eden şey neydi? Bugün seni üzen bir şey yaşadın mı, bu konuda neler yaptın? gibi sorularla sohbet edilerek çocuğun okul yaşamına dair bilgi alınması

    3-Olumlu Rol Model Olma:

• Çocuklar anne-babalarının davranışlarını gözlemler ve taklit ederler. Kendi davranışlarınız ile çocuğunuza rol model olabilirsiniz.

UNUTMAYIN:

-Anne Babalar;

• fiziksel veya psikolojik şiddet uyguladıklarında
• alaycı konuştuklarında, dalga geçtiklerinde
• duygularını olumsuz şekilde ifade ettiklerinde
• başkalarına değer verdiğini gösterdiklerinde
• olumlu sosyal davranışlarda bulunduklarında (örn: paylaşma, işbirliği)
• duygularını sözel olarak ifade ettiklerinde
• Çocuklar da rol model alarak benzer davranışlar sergilerler.

 

KİTAP ÖNERİLERİ: